Önceki yazýlarýmýzda bahsettiðimiz gibi, iþ güvencesine iliþkin hükümlerin amacý iþçileri iþverenin iþ sözleþmesi fesih hakkýný keyfi olarak kullanmasýný engellemektir. Ýþ Kanunu gereðince iþverenin iþ sözleþmesini feshedebilmesi için ya geçerli bir nedeni ya da haklý bir nedeninin olmasý gerekir.
Önceki yazýlarýmýzda bahsettiðimiz gibi, iþ güvencesine iliþkin hükümlerin amacý iþçileri iþverenin iþ sözleþmesi fesih hakkýný keyfi olarak kullanmasýný engellemektir. Ýþ Kanunu gereðince iþverenin iþ sözleþmesini feshedebilmesi için ya geçerli bir nedeni ya da haklý bir nedeninin olmasý gerekir. Aþaðýda nelerin geçerli fesih sebebi nelerin haklý fesih sebebi olabileceði açýklanacaktýr.
GEÇERLÝ FESÝH NEDENLERÝ
ÝK md/18’de belirsiz süreli iþ akdinin süreli feshinde iþverenin geçerli bir nedene dayanmasý gerektiði öngörülüp bu nedenlerin neler olduðu belirtilmiþ ve iþverenin süreli fesih hakký yasayla sýnýrlandýrýlmýþtýr.
ÝK md/18’e göre iþveren ; “... iþçinin yeterliliðinden veya davranýþlarýndan ya da iþletmenin, iþyerinin veya iþin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadýr.”
Geçerli fesih nedenleri iki baþlýk altýnda incelenebilir. Bunlardan ilki, kýsaca iþletme gerekleri olarak özetleyebileceðimiz iþletmenin, iþyerinin veya iþin gerekleri ile iþçiye iliþkin nedenler iken ikincisi, iþçinin yeterliliðinden veya davranýþlarýndan kaynaklanan nedenlerdir.
Geçerli fesih nedenlerini açýklamadan önce geçerli neden kavramýnýn açýklanmasý konunun daha iyi anlaþýlmasý bakýmýndan önem taþýmaktadýr.
Geçerli neden kavramý kanunun gerekçesinde þu þekilde açýklanmýþtýr. “Geçerli sebepler 25.inci madde de belirtilenler kadar aðýrlýklý olmamakla birlikte, iþin ve iþyerinin normal yürüyüþünü olumsuz etkileyen hallerdir. Bu nedenle, geçerli fesih için söz konusu olabilecek sebepler, iþçinin iþ görme borcunu kendisinden kaynaklanan veya iþyerinden kaynaklanan sebeplerle ciddi bir biçimde olumsuz etkileyen ve iþ görme borcunu gerektiði þekilde yerine getirmesine olanak vermeyen sebepler olabilecektir. Sonuçta, iþ iliþkisinin sürdürülmesinin iþveren açýsýndan önemli ve makul ölçüler içinde beklenemeyeceði durumlarda, feshin geçerli nedene dayandýðýný kabul etmek gerekecektir.”
Ýþçinin Yetersizliði ve Davranýþlarýndan Kaynaklanan Nedenler
Ýþçinin Yetersizliði
Ýþverenin süreli fesih hakkýný kullanmasýný geçerli kýlan iþçinin yetersizliði ve davranýþlarý, Ýþ Kanunun 25. maddesi uyarýnca haklý nedenle derhal feshe neden olacak aðýrlýkta bulunmamakla birlikte iþyerinin normal iþleyiþini ve yürüyüþünü bozan, iþ görme borcunun gerektiði þekilde yerine getirilmesini engelleyen, iþyerindeki uyumu olumsuz yönde etkileyen hallerdir.
Ayrýca iþçinin yetersizliðinden kaynaklanan nedenler; iþçinin bir irade açýklamasýna dayanmayan, kiþilik özelliklerinden kaynaklanan nedenler olarak tanýmlanmaktadýr.
Ýþçinin yetersizliðinden kaynaklanan geçerli nedenlerin neler olabileceði Ýþ Kanunun gerekçesinde belirtilmiþtir. Buna göre;
“Ortalama olarak benzer iþi görenlerden daha az verimli çalýþma,
Gösterdiði niteliklerden beklenenden daha düþük perfomansa sahip olma,
Ýþe yoðunlaþmasýnýn giderek azalmasý,
iþe yatkýn olmama, öðrenme ve kendini yetiþtirme yetersizliði,
Sýk sýk hastalanma, çalýþamaz duruma getirmemekle birlikte iþini gerektiði þekilde yapmasýný devamlý olarak etkileyen hastalýk,
Uyum yetersizliði,
Ýþyerinden kaynaklanan sebeplerle yapýlacak fesihlerde emeklilik yaþýna gelmiþ olma halleridir.
Ýþçinin fiziki ve mesleki yetersizliðinin söz konusu olduðu hallerde geçerli nedenle süreli fesih hakkýnýn doðumu için iþçinin kusurunun bulunmasý önem teþkil etmez Ancak iþçinin davranýþlarýna dayanan fesihlerde iþçinin kusurunun varlýðý aranýr.
Ýþçinin Davranýþlarý
Ýþçinin davranýþlarý, Ýþ Kanunun 25. maddesinde bulunan derhal fesih için öngörülen nedenler kadar aðýr olmamakla birlikte iþin normal yürüyüþünü ve iþyerindeki uyumu olumsuz etkiliyorsa geçerli fesih nedeni teþkil eder.
Ýþçinin davranýþlarýndan kaynaklanan nedenler; iþçinin iradesinin etkili olduðu yani fesih nedeninin iþçinin her hangi bir davranýþýndan kaynaklandýðý durumlarda söz konusu olmaktadýr.
Ýþ Kanunun gerekçesinde geçerli feshe neden olabilecek iþçinin davranýþlarýna örnekler verilmiþtir. Bunlar;
Ýþverene zarar vermek ya da zararýn tekrarý tedirginliðini yaratmak,
Ýþyerinde rahatsýzlýk yaratacak þekilde çalýþma arkadaþlarýndan borç para istemek,
Arkadaþlarýný iþverene karþý kýþkýrtmak,
Ýþini uyarýlara raðmen eksik, kötü veya yetersiz olarak yerine getirmek,
Ýþyerinde iþ akýþýný ve iþ ortamýný olumsuz etkileyecek bir biçimde diðer kiþilerle iliþkilere girmek,
Ýþin akýþýný durduracak þekilde uzun telefon görüþmeleri yapmak,
Sýk sýk iþe geç gelmek ve iþini aksatarak iþyerinde dolaþmak,
Amirleri veya iþ arkadaþlarý ile ciddi geçimsizlik göstermek, sýkça ve gereksiz yere tartýþmaya girmek gibi haller sayýlmýþtýr.
Ancak bunlar yukarýda sayýlanlarla sýnýrlý olmayýp, geniþletmek mümkündür.
Son olarak unutulmamalýdýr ki, iþçinin yetersizliðinden veya davranýþlarýndan kaynaklanan sebepler ancak iþyerinde olumsuzluklara yol açmasý halinde geçerli sebepler olarak feshe neden olabilir.
Ýþçinin sosyal yönden bir davranýþý, toplumsal ve etik açýdan onaylanmayacak bir tutumu iþyerindeki üretim ve iþ iliþkisi sürecinde her hangi bir olumsuz etki yapmýyorsa geçerli sebep sayýlmaz.
Ýþletmenin, Ýþyerinin ve Ýþin Gerekleri Nedeniyle Fesih
Ýþletme, iþyeri ve iþin gerekleri nedeniyle fesih, iþçinin kiþiliði ile ilgisi bulunmayan, ekonomik nedenlere, rekabet ve verimlilik gereklerine ve teknolojik deðiþimlere baðlý olarak, iþyerinde iþçinin (iþçilerin) iþinin ortadan kalkmasý veya nitelik deðiþtirmesi dolayýsýyla çalýþmaya devam olanaðýnýn kalmamasý sonucunda ortaya çýkan iþgücü fazlasýnýn iþçi ihtiyacýna uyarlanmasýdýr. Kýsacasý, iþçinin iþyerinde çalýþma olanaðýnýn ortadan kalkmýþ olmasý gerekmektedir.
HAKLI NEDENLE FESÝH NEDENLERÝ
Sözleþmenin her iki tarafýna tanýnan haklý fesih ancak haklý bir sebebin varlýðý halinde geçerli olur. Haklý neden deyimindense, "sözleþmeye bu þartlarla devamý o taraf için artýk çekilmez kýlan objektif bir sebep" anlaþýlýr.
Hem iþveren hem de iþçi açýsýndan haklý fesih sebepleri Ýþ Kanununda sýralanmýþtýr. Bu sayýlan haklý fesih sebepleri dýþýnda, taraflardan herhangi biri haklý nedene dayanarak iþ sözleþmesini feshedemeyecektir. Yani, haklý fesih sebepleri tahdididir.
Ýþverenin Haklý Nedenle Fesih Nedenleri
Ýþveren bakýmýndan hizmet sözleþmesinin feshini haklý kýlan nedenler iþ Kanunu madde 25’ te düzenlenmiþtir.
Ýþ Kanun’ da iþverene fesih hakký veren nedenler üç bölüm halinde sayýlmýþtýr. Bu nedenler “saðlýk nedenleri”,“ahlak ve iyi niyet kurallarýna aykýrý haller ve benzerleri”, ve “zorlayýcý nedenler” biçiminde üç grupta düzenlenmiþtir.
Saðlýk Nedenleri
Ýþverene haklý fesih hakký veren saðlýk nedenleri;
Ýþçinin kendi kastýndan veya derli toplu olmayan yaþayýþýndan yahut da içkiye düþkünlüðü nedeniyle ortaya çýkacak bir hastalýk veya sakatlýða uðramasý neticesinde ardý ardýna üç iþ günü veya bir ayda beþ iþgünü ise devamsýzlýk etmesi veya,
Ýþçinin tutulduðu hastalýðýn tedavi edilemeyecek nitelikte olduðu ve iþyerinde çalýþmasýnda sakýnca bulunduðunun saðlýk kurulunca saptanmasý halleridir.
Ahlak ve Ýyi niyet Kurallarýna Aykýrý Haller ve Benzerleri
Ýþveren tarafýndan, iþçinin davranýþlarýnýn iþ Kanunu m. 25/II’ de 9 bent halinde düzenlenen “ahlak ve iyiniyet kurallarýna uymayan haller ve benzerleri” durumlarda, iþçinin hizmet sözleþmesi bildirimsiz/haklý nedenle feshedilebilecektir. Bu bent kapsamýna giren hallere kanunda bazý somut örnekler verilmiþ ve fakat sýnýrlý bir sayým yoluna da gidilmemiþtir. Bu haller;
Ýþçinin Ýþvereni Yanýltmasý
Ýþçinin, Ýþveren veya Ailesinin Þerefine ve Namusuna Dokunucu Söz ve Davranýþlar veya Ýþveren Hakkýnda Haysiyet Kýrýcý Asýlsýz Ýhbar ve Ýsnatlar Yöneltmesi
Ýþçinin, Ýþverenin Baþka Bir Ýþçisine Cinsel Tacizde Bulunmasý
Ýþçinin Ýþverene Sataþmasý veya Alkol ve Uyuþturucu Almasý
Ýþçinin Ýþe Devamsýzlýðý,
iþçinin Ýþyerinde Bir Suç Ýþlemesi,
Ýþçinin Doðruluk ve Baðlýlýða Uymayan Davranýþlarda Bulunmasý,
Ýþçinin Ýþverene Sataþmasý veya Alkol ve Uyuþturucu Almasý,
Zorlayýcý Sebeplere Dayanan Fesih
Ýþ Kanunu’ nun 25. maddesinin III. bendine göre “Ýþçiyi iþyerinde bir haftadan fazla süre ile çalýþmaktan alýkoyan zorlayýcý bir sebebin ortaya çýkmasý” halinde, iþveren bir haftalýk kanuni bekleme süresi yani zorunlu aský süresi geçtikten sonra iþ akdini bildirimsiz feshedebilir.
Ýþ Kanunu’ nun 25. maddesinin IV. bendinde “Ýþçinin gözaltýna alýnmasý veya tutuklanmasý halinde devamsýzlýðýn 17 inci maddedeki bildirim sürelerini aþmasý” hizmet sözleþmesinin haklý nedenle fesih nedenleri arasýnda sayýlmýþtýr.
HAKLI NEDENLE FESHÝN SÜRESÝ
4857 sayýlý Ýþ Kanunu’ nun 26. maddesinde “derhal fesih hakkýný kullanma süresi” düzenlenmiþtir.
Bu maddede, “24 ve 25’ inci maddelerde gösterilen ahlak ve iyi niyet kurallarýna uymayan hallere dayanarak iþçi veya iþveren için tanýnmýþ olan sözleþmeyi fesih yetkisi, iki taraftan birinin bu çeþit davranýþlarda bulunduðunu diðer tarafýn öðrendiði günden baþlayarak altý iþ günü geçtikten ve her halde fiilin gerçekleþmesinden itibaren bir yýl sonra kullanýlamaz. Ancak, iþçinin maddi çýkar saðlamasý halinde bir yýllýk süre uygulanmaz.”
Süzek, Ýþçinin Yetersizliði, 569-570. Kýlýçoðlu-Þenocak, I, 487.
