5846 sayýlý Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’n “tanýmlar” baþlýklý bölümün 1/B. maddesinde eser, “Sahibinin hususiyetini taþýyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayýlan her nevi fikir ve sanat mahsullerini ifade eder” þeklinde tanýmlanmaktadýr. Görüldüðü üzere, Kanunda eser kavramý açýk ve net ifadelerle tanýmlanmayýp, bu kavramýn unsurlarý ya da özellikleri belirtilerek, bu unsurlarý ve özellikleri taþýyan fikir ve sanat ürünün Kanun kapsamýnda eser sayýlacaðý ifade edilmiþtir.
1.ESER KAVRAMI
5846 sayýlý Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’n “tanýmlar” baþlýklý bölümün 1/B. maddesinde eser, “Sahibinin hususiyetini taþýyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayýlan her nevi fikir ve sanat mahsullerini ifade eder” þeklinde tanýmlanmaktadýr. Görüldüðü üzere, Kanunda eser kavramý açýk ve net ifadelerle tanýmlanmayýp, bu kavramýn unsurlarý ya da özellikleri belirtilerek, bu unsurlarý ve özellikleri taþýyan fikir ve sanat ürünün Kanun kapsamýnda eser sayýlacaðý ifade edilmiþtir.
Eser kavramýnýn FSEK’teki tanýmýndan da anlaþýlacaðý üzere bir ürünün fikri hukuk kapsamýnda eser olarak korunabilmesi için;
Sahibinin hususiyetini taþýmasý(sübjektif unsur),
Sahibinin hususiyetini yansýtacak düzeyde þekillenmiþ olmasý,
FSEK´te öngörülen eser türlerinden birinin içine girmesi(objektif unsur),
Fikri çabanýn ürünü olmasý gerekmektedir.´´
Yukarýda sayýlan kýstaslarýn önemli olanlarýný açýklamak gerekirse;
1.1.Sahibinin hususiyetini taþýmasý
Eser için en önemli kýstas öncelikli olarak eserin sahibinin hususiyetini taþýmasýdýr. Eserin sahibinin hususiyetini taþýma özelliðine haiz olduðunun kabulü için baðýmsýz bir fikri çalýþmanýn ürünü olmasý ve bu suretle sahibinin yaratýcý gücünün özelliðini yansýtabilmesi gerekmektedir.
Baðýmsýz bir fikri çalýþma ürünü olmasýndan kasýt, kendinden önce meydana getirilen diðer eserlerden hiçbir þekilde yararlanýlamamasý deðildir. Burada önemli olan husus, kendinden önceki eserlerden yararlanma ile birlikte eser sahibine atfedilebilecek “az çok baðýmsýz bir fikri emeðin” bulunup bulunmadýðýdýr. Sahibinin hususiyetini taþýma özelliðinin mutlak olarak bulunmasý gerektiði kabul edilecek olursa fikir ve sanat eserleri son derece sýnýrlý sayýda kalýr. Bu yüzden sahibinin özelliðini az da olsa taþýyan eserleri FSEK’e göre eser kavramý içinde kabul etmek gerekir.
Ayrýca belirtmek gerekir ki eserin, bir eser meydana getirme amacýyla yapýlmasý gerekmemektedir. Sahibinin hususiyetini taþýmasý ve FSEK’te öngörülen eser türlerinden birinin içine girmesi koþuluyla fikri çalýþma sonucu ortaya çýkan her ürün eser olarak kabul edilecektir.
1.2. FSEK’te öngörülen eser türlerinden birinin içine girmesi
FSEK’te eser türleri numerus clausus kuralýna göre belirlenmiþtir. Yani eserler Kanunda gösterilenler ile sýnýrlý olup, bunlarý dýþýnda yeni bir ana ya da ara tür yaratýlamaz. Bu türler þunlardýr;
Ýlim ve edebiyat eserleri,
Musiki eserleri,
Güzel sanat eserleri,
Sinema eserleri.
Bir fikrin korunabilmesi için düþünce ortamýndan çýkarak algýlanabilir, fark edilebilir ya da idrak edilebilir bir ortama çýkmasý öncelikli þarttýr. Bununla beraber fikrin FSEK kapsamýnda korunabilmesi için düþüncenin açýklanma formatý da önem arz etmektedir. Nitekim hukuk her þekilde açýklanan fikri ürüne eser niteliði vermemekte, korunmasý istenen fikirlerin öngörülen formatlarda açýklanmýþ olmasýný þart koþmaktadýr. Eser türlerinde, numerus clausus ilkesi geçerli iken, bir türe giren eserlerde bu ilke geçerli deðildir. Kanunda her bir kategorinin içine nelerin dahil olduðu örnekleyici olarak ifade edilmiþtir. Dolayýsýyla o kategorinin ayýrt edici özelliðine sahip bir eserin bunlara dahil edilmesi her zaman imkan dahilindedir. Bir eser kanunda sayýlan türlerden biri deðilse FSEK’e göre eser sayýlamayacak ve korumalardan yararlanamayacaktýr.
2. ESER SAHÝBÝNÝN HAKLARI
FSEK’in 1/B. maddesinde eser sahibi, eseri meydana getiren kiþi olarak tanýmlanmýþtýr. Fikri hak kavramýnýn tanýmý ise FSEK’te yapýlmamýþtýr. Ancak Kanun’da kullanýlan “eser sahibinin haklarý” tabiri ile kastedilen eser sahipliðinden doðan fikri haklardýr. Doktrinde geniþ anlamda fikri hak kavramý, “kiþinin her türlü fikri ve zihni çaba ve emeði sonucunda ortaya çýkardýðý ürünler üzerinde hukuken korunan hak ve menfaatlerdir” þeklinde kapsamlý bir þekilde tanýmlanmaktadýr.
Fikri haklar, hak sahibine hakkýn konusu üzerinde doðrudan hakimiyet kurma ve bu hakkýný herkese karþý ileri sürme yetkisi veren ve herkes tarafýndan ihlal edilmesi mümkün olan mutlak nitelikteki haklarýn içerisinde yer almaktadýrlar. Fikri Haklar, týpký diðer mutlak haklar gibi, sahibine inhisari nitelikte bazý yetkiler saðlar. Hem maddi hem manevi yetkiler bakýmýndan bu haklar münhasýr olarak eser sahibine aittirler. Eseri meydana getiren kimse, eserin meydana getirilmesi ile baþka herhangi bir iþleme gerek kalmaksýzýn fikri haklarýn sahibi olacak ve bu eserden doðan mali ve manevi haklarýný herkese karþý ileri sürebilecektir.
FSEK fikri bir çabanýn ürünü olarak meydana getirilen eser üzerindeki haklarý sýnýrlý bir þekilde saymak suretiyle manevi ve mali haklar olarak ikiye ayýrmaktadýr.
2.1.Manevi Haklar
FSEK’te manevi haklar, dört baþlýk altýnda toplanmýþtýr. Bunlar:
Manevi haklar sýnýrlý sayýdadýr. FSEK’te öngörülenden ibarettir.
Manevi haklar mirasla intikal etmezler. Ancak FSEK m.19’da düzenlediði þekilde manevi haklarýn bazýlarý eser sahibinin yakýnlarý ve gereðinde Kültür ve Turizm Bakanlýðý tarafýndan kullanýlabilir.
Manevi haklara iliþkin koruma sýnýrlý deðildir. Ölümden sonra 70 yýl hükmü manevi haklara kýyasen uygulanmaz.
Manevi haklar, eser sahipliðinden doðan bazý mutlak ve inhisari yetkiler olduklarý için, miras yoluyla geçemedikleri gibi devir yönünden de ölüme baðlý tasarruflara konu olamazlar ve saðlararasý iþlemlerle de devredilemezler. Ancak eser sahibi manevi haklarýn kullanma yetkisini devredebilir. Ayrýca eser sahibi manevi haklarý teþkil eden bu yetkilerin kullanýþ þeklini de belirleyebilir. Bu iþlem, manevi haklarýn kullanýlmasýnda bir gerçek veya tüzel kiþinin yetkilendirilmesi anlamýný taþýr. Mesela bir yazar son romanýnýn kamuya arzýný bir yayýn evine býrakabilir. Yetkilendirme herhangi bir þekle tabi deðildir.
2.2.Mali Haklar
Eser sahibinin eseriyle olan ekonomik ve mali baðlarýna iliþkin haklarýna mali haklar denmektedir. Eser sahipliðinden doðan ve FSEK’te öngörülen mali haklarýn varlýðýndan söz edilebilmesi için öncelikle eserin alenileþmiþ olmasý gerekmektedir. FSEK’in 20. maddesinde mali haklarýn birbirine baðlý olmayýp, bunlardan herhangi birinin tasarrufu ve kullanýlmasýnýn diðerine bir etki etmeyeceði ifade edilmektedir. Mali haklar þu þekildedir;
Ýþlenme Hakký (FSEK m.21)
Çoðaltma Hakký (FSEK m.22)
Yayma Hakký (FSEK m.23)
Kiralama ve kamuya ödünç verme hakký
Temsil hakký (FSEK m.24)
Ýþaret, ses veya görüntü nakline yarayan araçlarla iletim hakký (FSEK m.25)
Radyo televizyon gibi araçlarla yayýnlanan ve/veya iletilen fikir ve sanat eserlerine iliþkin ödemelere dair hak (FSEK m. 43/1 )
Mali haklarýn özellikleri:
Mali haklar da sýnýrlý sayý ile belirlenmiþtir. Sýnýrlý sayý haklarýn içeriklerine yöneliktir.
Mali haklar birbirine baðlý deðildir.
Mali haklar MK’nýn miras hükümleri gereðince mirasçýlara geçebileceði gibi muayyen mal vasiyetine de konu olabilir.
Mali haklar devredilebilir, rehnedilebilir, hapis hakkýna cebri icra konusu olabilir, haczedilebilir. Ancak eser sahipliðinin konumu yani mali ve manevi haklarýn oluþturduðu bütün devredilemez, haczedilemez, rehnedilemez, cebri icra ve hapis hakkýna konu olamaz.
Eserin her deðiþik kitleye; yani farklý tüketici çevresine ulaþmasý ile hak sahibine yeni bir maddi karþýlýk ödenmesi gerekir. Hak sahibi çoðaltma ve yayma için bir para alýr. Çoðaltýlan eser tüketiciye kiþisel ihtiyaçlarýný karþýlamasý için satýlýr. Eser veya mali hak sahibine ödenen para eseri alanýn özel kullanýmý içindir. Eser özel kullanýmda kaldýðý sürece hak sahibi eseri satýn alandan yeni bir para talep edemez. Eseri satýn alan eseri farklý bir çevrenin ihtiyacýna sunarsa mesela topluluk önünde okur, halka açýk yerde çalarsa yeni bir tüketici kitlesine ulaþtýðý için hak sahibine ayrýca ödemesi gerekir.
KAYNAKÇA:
SULUK/ORHAN, Cahit/Ali: Uygulamalý Fikri Mülkiyet Hukuku, Genel Esaslar ve Sanat Eserleri, Cilt II, Ýstanbul 2005,
TEKÝNALP, Ünal: Fikri Mülkiyet Hukuku, Ýstanbul 1999
Tekinalp, Ünal, Fikri Mülkiyet Hukuku, Beta Yayýnlarý, 1999, syf 110.
Dalyan, Þener, Bilgisayar Programlarýnýn Fikri Hukukta Korunmasý, Seçkin Yayýnlarý, 2009, syf 72
Tekinalp, Ünal, Fikri Mülkiyet Hukuku, Beta Yayýnlarý, 1999, syf 119,120.
Dalyan, Þener, Bilgisayar Programlarýnýn Fikri Hukukta Korunmasý, Seçkin Yayýnlarý, 2009, syf 73,74.
Tekinalp, Ünal, Fikri Mülkiyet Hukuku, Beta Yayýnlarý, 1999, syf 150,151,152.
